ضرورت احیای جایگاه مجمع‌ عمومی در برابر شورای امنیت

در یک نگاه جامع می‌توان به خدماتی که این سازمان طی دهه‌های گذشته برای حفظ صلح و کنترل درگیری‌ها در سطح جهان داشته است، پی برد و به این نکته اذعان کرد نهادهای رسمی و تخصصی وابسته به این سازمان فعالیت‌های درخور توجهی داشته‌اند.

هرچند گاهی وقوع نیافتن جنگ، ما را به این خیال وامی‌دارد که شرایط جهانی باعث مهار اختلافات و جلوگیری از شعله‌ور شدن آتش جنگ و خونریزی بسان جنگ‌های جهانی اول و دوم شده، اما از این نکته نمی‌توان غافل شد سازمان ملل نقش تمام‌کننده‌ای در بسیاری از جنگ‌ها داشته و دست‌کم از کشیده‌شدن آتش نبردهای منطقه‌ای به سطحی وسیع‌تر و فراگیرشدن آن جلوگیری کرده است. با این همه در کنار نقش مثبتی که سازمان ملل متحد در حفظ صلح جهانی داشته، نمی‌توان از این نکته غافل شد که برای کارآمدی بیشتر این سازمان، نیازمند اصلاح ساختار آن متناسب با شرایط جهانی هستیم؛ چرا که برخی کاستی‌ها در عملکرد این سازمان طی سال‌های گذشته، ضرورت تغییرات را گریزناپذیر می‌کند.

به عنوان مثال کشورهای عضو سازمان ملل متحد در دهه 60 میلادی (که اوج استعمارزدایی در سطح جهان بود)‌، برای عضویت بسیاری از کشورهای تازه استقلال‌یافته در این سازمان مانع‌تراشی می‌کردند یا رسیدگی به برخی بحران‌ها تحت تأثیر نظام دوقطبی قرار گرفته و مانع اتخاذ یک موضع روشن جهانی می‌شد.

سیاسی‌شدن بیش از اندازه سازمان ملل که وظایفی توسعه‌محور در حوزه‌های اقتصادی، بهداشتی، زیست‌محیطی و... نیز دارد، خطر دیگری است که سازمان ملل را تهدید کرده و بیم آن می‌رود سیاسی ـ امنیتی‌شدن سازمان ملل، باعث ایجاد خلل در مأموریت‌های غیرسیاسی آن شود. همین جایگاه سیاسی ـ امنیتی سازمان باعث پررنگ‌شدن نقش شورای امنیت و در سایه قرار گرفتن جایگاه مجمع عمومی سازمان ملل به‌مثابه نمونه‌ای از یک پارلمان جهانی شده که به‌نظر می‌رسد با باز تعریف وظایف سازمان ملل متحد باید نسبت به احیای جایگاه مجمع عمومی اقدام کرد.

از سوی دیگر برخی ارکان ششگانه این سازمان که متناسب با شرایط خاص زمان پیدایش پیش‌بینی شده، امروز فاقد موضوعیت است و به‌عنوان مثال شورای قیمومیت دیگر کارایی نداشته و باید با اصلاح ساختار به‌فکر تعریف نهادهایی متناسب با نیازهای روز بود که همخوانی بیشتری با وظایف سازمان ملل برای دستیابی به اهداف انسانی خود داشته باشد.

نفوذ بیش از اندازه ایالات متحده آمریکا در سازمان ملل نیز یکی دیگر از خطرات پیش روی سازمان ملل محسوب می‌شود و از همین‌رو با توجه به تحولات امروز جهانی، شاید تغییر مکان مقر سازمان ملل از نیویورک به یکی از کشورهای عضو اتحادیه اروپا یا تعیین سقف برای کمک مالی کشورها به سازمان ملل که هم‌اینک نزدیک به یک‌چهارم اعتبارات آن از طریق تعهدات مالی دولت آمریکا تأمین می‌شود، خود بتواند راهکارهایی برای جلوگیری از نفوذ بیش از اندازه ایالات متحده باشد.

بنابراین در یک جمع‌بندی کلی می‌توان گفت هرچند سازمان ملل متحد در دهه‌های اخیر نقش مهمی در جلوگیری از وقوع یک جنگ جهانی دیگر داشته، اما برای آن که بتواند بر کارایی خود بیفزاید، نیازمند اصلاحاتی ساختاری است تا آماده به عهده گرفتن ماموریت‌هایی جدید در جهان امروز باشد.

دکتر جلیل رحیمی / مدرس روابط بین‌الملل در دانشگاه